درسنامه آموزشی اقتصاد کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی
بخش اول- فصل ۳: بازار
آیا میدانید بازار چگونه شکل میگیرد؟
تفاوت انسانها در تواناییها موجب میشود که انسان به تنهایی قادر به تأمین همه نیازهای خود نباشد و نیازمند تعاون و همکاری با دیگران باشد. از سوی دیگر هر فرد در تولیدی تخصص مییابد و در اجتماع با یکدیگر تقسیم کار میکند؛ بنابراین، مبادله، مسئله معامله، خرید و فروش و تجارت مطرح میشود. در نتیجه افراد اجتماع را میتوان در دو دسته «عرضه کننده» (یا «تولید کننده») و «تقاضا کننده» (یا «مصرف کننده») در نظر گرفت. تعامل خوب بین این دو و تجارت سالم و عادلانه، موجب شکلگیری منافع دو سویه و بهبود زندگی همه میشود.
چگونگی تصمیمگیری و اقدام هر یک از تولید کنندگان و مصرف کنندگان و نیز واکنش آنها نسبت به تغییرات وضعیت اقتصادی با عنوان «رفتار اقتصادی» شناخته میشود.
بررسی رفتار اقتصادی مصرف کنندگان
مصرف کنندگان کالا میخرند، و به عبارت دیگر تقاضا میکنند. تصمیم آنها در مورد مصرف کالا از عواملی مانند قیمت کالا، درآمد، سلیقهٔ خودشان، تبلیغات و قیمت سایر کالاها تأثیر میپذیرد. با فرض ثابت بودن همه این عوامل جز قیمت کالا با افزایش قیمت یک کالا، میزان مصرف یا خرید آن از سوی مصرف کنندگان غالباً کاهش مییابد. در مقابل با کاهش قیمت کالا مقدار خرید آن افزایش مییابد؛ به عبارت دیگر، قیمت یک کالا و مقدار خرید آن به وسیلهٔ مصرف کنندگان با هم رابطهٔ معکوس دارد.
این مثال به تقاضا برای گوشت قرمز مربوط است:
جدول 1
| قیمت (به ریال) | مقدار خرید (به کیلو) |
|---|---|
| 100 | 1200 |
| 150 | 1000 |
| 200 | 800 |
| 250 | 600 |
| 300 | 400 |
| 350 | 200 |
| 400 | - |
جدول 1، مقدار خرید گوشت قرمز را به ازای قیمتهای مختلف نشان میدهد. این اطلاعات را میتوان به صورت نمودار هم نشان داد. منحنی تقاضا، که نشان دهندهٔ چگونگی رفتار اقتصادی مصرف کنندگان است در نمودار 1 و با استفاده از اطلاعات جدول 1 رسم شده است.
نمودار 1
نزولی بودن منحنی تقاضا به این معناست که با افزایش قیمت یک کالا، مقدار تقاضای آن کاهش مییابد و در مقابل با کاهش قیمت، مقدار تقاضا افزایش مییابد.۱
فعالیت 1-3 (صفحه 33 کتاب درسی)
جدول تقاضای گوشت مرغ در ماههای سال 94 مربوط به خانوادهی الف (اعداد تقریبی است).
| ماه | فروردین | اردیبهشت | خرداد | تیر | مرداد | شهریور | مهر | آبان | آذر | دی | بهمن | اسفند |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| قیمت (ریال) | 5200 | 5000 | 5000 | 4800 | 4600 | 4600 | 4500 | 4400 | 4500 | 4700 | 5100 | 5600 |
| مقدار تقاضا (به کیلو) | 2 | 3 | 3 | 5/3 | 4 | 4 | 5 | 5/5 | 5 | 4 | 2 | 0 |
چنانچه از جدول استنباط میشود، رابطهی قیمت و مقدار تقاضا برای کالای مورد نظر یک رابطهی معکوس است. قیمت هر کیلو گوشت مرغ از فروردین تا آبان ماه روند کاهشی دارد، ولی مقدار تقاضای خانوادهی الف روند افزایشی دارد (البته فرض بر این است که بقیهی عوامل مرثر در تقاضا از قبیل درآمد، قیمت سایر کالاها، قیمت کالاهای مکمل مثل گوشت قرمز و ماهی و... ثابت باشد.) در ماه آبان که قیمت در پایینترین حد است، مقدار تقاضا در بالاترین حد خود میباشد (5/5 کیلوگرم). از آذرماه تا پایان سال، قیمت، روند افزایشی دارد و در نتیجه، میزان تقاضا، روند کاهشی دارد؛ به طوری که در اسفندماه میزان تقاضای خانوادهی الف به صفر میرسد.
بررسی رفتار اقتصادی تولیدکنندگان
تصمیم تولیدکنندگان در مورد میزان تولید کالا از عواملی چون سطح قیمت آن کالا، هزینههای تولید (قیمتهای عوامل تولید) و پیشبینی تولید کنندگان در مورد رونق یا رکود بازار تأثیر میپذیرد.
با بررسی رفتار تولیدکنندگان به این واقعیت پیمیبریم که با افزایش قیمت یک کالا میزان تولید و عرضهٔ آن افزایش مییابد؛ زیرا افزایش قیمت به معنای کسب منفعت بیشتر است و این امر تولیدکنندگان را تشویق میکند که بر میزان فعالیت خویش بیفزایند. همچنین، سبب میشود که تولیدکنندگان جدید نیز وارد میدان شوند و با امید به کسب سود به فعالیت بپردازند. در نتیجه تولید و عرضه کالا افزایش مییابد.
در جدول 2، مقدار عرضهٔ گوشت قرمز به ازای قیمتهای مختلف نشان داده شده است. این اطلاعات را میتوان به شکل نمودار نیز نشان داد. منحنی عرضه نشان دهندهٔ چگونگی رفتار اقتصادی تولیدکنندگان است. این منحنی در نمودار 2 و با استفاده از اطلاعات جدول 2 رسم شده است.
جدول 2
| قیمت (به ریال) | مقدار عرضه (به کیلو) |
|---|---|
| 100 | 0 |
| 150 | 200 |
| 200 | 400 |
| 250 | 600 |
| 300 | 800 |
| 350 | 1000 |
| 400 | 1200 |
صعودی بودن منحنی عرضه به این معناست که با افزایش قیمت، مقدار عرضهٔ گوشت قرمز افزایش خواهد یافت و در مقابل با کاهش قیمت، عرضه آن نیز کاهش مییابد.۲
نمودار 2
تعادل و قیمت تعادلی
مواجهه تقاضاکننده و عرضه کننده، «بازار» را شکل میدهد.رفتار اقتصادی تولید کنندگان و مصرف کنندگان باید هماهنگ باشد. در یک قیمت مشخص و ثابت، اگر تولیدکنندگان بیشتر از مقدار تقاضای مصرف کنندگان، گوشت قرمز تولید کنند به فروش آن مقدار اضافی موفق نخواهند شد (مازاد عرضه یا کمبود تقاضا). همچنین، اگر مصرف کنندگان بخواهند به مقداری بیشتر از آنچه تولیدکنندگان عرضه کردهاند، گوشت قرمز خریداری کنند، دچار مشکل خواهند شد (مازاد تقاضا یا کمبود عرضه).
عاملی که این هماهنگی را ایجاد، و عرضه و تقاضا را مساوی هم میکند، قیمت کالاست. برای بررسی این مسئله، دو جدول 1 و 2 را در کنار هم بررسی میکنیم. جدول 3 ترکیب این دو جدول است. همان طور که در جدول 3 مشاهده میکنید در سطح قیمت 250 ریال، بین عرضه و تقاضا برابری ایجاد شده است؛ زیرا مصرف کنندگان در این سطح قیمت، فقط 600 واحد گوشت قرمز خریداری میکنند. از سوی دیگر، تولیدکنندگان هم به همین میزان گوشت قرمز تولید و عرضه کردهاند؛ به عبارت دیگر، نه تولیدکنندگان برای به فروش رساندن کالاهای خود با مشکل روبه رو شدهاند و نه خریداران با کمبود کالا برای خرید مواجه میشوند.
جدول 3
| قیمت (به ریال) | مقدار تقاضا (به کیلو) | مقدار عرضه (به کیلو) |
|---|---|---|
| 100 | 1200 | 0 |
| 150 | 1000 | 200 |
| 200 | 800 | 400 |
| 250 | 600 | 600 |
| 300 | 400 | 800 |
| 350 | 200 | 1000 |
| 400 | 0 | 1200 |
با بررسی جدول 3 متوجه میشویم که در سطوح دیگر قیمت، بین عرضه و تقاضا تعادل وجود ندارد؛ مثلاً در سطح قیمت 200 ریال، مصرف کنندگان به خرید 800 واحد کالا مایل هستند؛ در حالی که تولیدکنندگان فقط 400 واحد کالا تولید و عرضه میکنند. در این حالت، میگوییم که در بازار آن کالا، کمبود عرضه وجود دارد؛ زیرا گروهی از مصرف کنندگان به خرید کالای موردنظر خود موفق نمیشوند. همچنین در سطح قیمت 300 ریال، مصرف کنندگان مایل به خرید 400 واحد کالا هستند در حالی که تولیدکنندگان 800 واحد کالا تولید و عرضه میکنند. در این حالت، میگوییم که در بازار آن کالا، مازاد عرضه وجود دارد؛ زیرا گروهی از تولیدکنندگان برای محصولات خود خریدار پیدا نمیکنند.
بنابراین در سطح قیمت کمتر از 250 ریال در بازار با کمبود عرضه روبه رو میشویم؛ زیرا به دلیل ارزان بودن کالا، تقاضا برای آن زیاد است؛ در حالی که تولیدکنندگان برای تولید آن کالا به آن مقدار، انگیزهٔ کافی ندارند؛ در نتیجه، تولید و عرضهٔ آن کم میشود. همچنین در سطح قیمت بیش از 250 ریال در بازار با مازاد عرضه روبه رو میشویم؛ زیرا به دلیل گران بودن کالا، تولیدکنندگان، که به دنبال کسب سود بیشترند به تولید بیشتر میپردازند؛ در حالی که مصرف کنندگان به خرید و مصرف این کالای گران به آن مقدار تمایل نشان نمیدهند. این وضعیت در نمودار 3 نشان داده شده است.
سطح قیمت 250 ریال را، که به ازای آن مقدار عرضه و تقاضا با هم برابر میشود، «قیمت تعادلی» میگویند؛ زیرا بازار با این قیمت به تعادل و ثبات میرسد و در آن کمبود یا مازاد مشاهده نمیشود.
نمودار 3
حال این پرسش مطرح میشود :«اگر در بازار، کمبود یا مازاد باشد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟» برای پاسخ دادن به این پرسش، ابتدا وضعیت کمبود را مطالعه میکنیم.
در این بازار گروهی از مصرف کنندگان به خرید کالای مورد نیاز خود موفق نخواهند شد. این گروه برای خرید کالا حاضرند مبلغ بیشتری بپردازند و این امر سبب افزایش قیمت کالا میشود.
افزایش قیمت باعث میشود که از یک سو، تولیدکنندگان به تولید رغبت بیشتری نشان دهند و از سوی دیگر، مصرف کنندگان از مصرف خود بکاهند؛ پس در حالت کمبود، قیمت زیاد میشود. این افزایش قیمت تا سطحی ادامه مییابد که درآن، فاصلهٔ عرضه و تقاضا از بین برود و تعادل در بازار برقرار شود؛ این سطح قیمت همان قیمت تعادلی است.
در مقابل در وضعیت مازاد عرضه، چون گروهی از تولیدکنندگان موفق نمیشوند کالایشان را بفروشند، حاضر خواهند بود آن را با قیمتی کمتر به فروش برسانند؛ در نتیجه، قیمت کم میشود. با کم شدن قیمت از یک سو مصرف کنندگان، مقدار خرید خود را افزایش میدهند و از سوی دیگر، تولیدکنندگان از مقدار تولید میکاهند؛ پس در حالت وجود مازاد عرضه، قیمت کاهش مییابد. این کاهش قیمت تا سطحی ادامه مییابد که در آن، فاصلهٔ عرضه و تقاضا از بین برود و در بازار تعادل برقرار شود. همانطور که میبینید، باز هم به همان سطح قیمت تعادلی میرسیم که موجب برابر شدن مقدار عرضه و تقاضا میشود.
هرگاه در بازار، قیمت در سطح قیمت تعادلی نباشد، عواملی آن را به سمت قیمت تعادلی میکشانند؛ مشروط بر اینکه عوامل بیرونی مثل قیمت گذاری دولت مانع این تعدیل نشود.
فعالیت 2-3 (صفحه 37 کتاب درسی)
|
 |
در مباحث اقتصادی وقتی از بازار کالای خاصی سخن میگوییم، منظور ارتباط خریداران و فروشندگان آن کالا است و نه ضرورتاً، مکان خاصی که به اصطلاح «بازار» نامیده میشود.
انواع بازار
در بازار هر محصول، گاه تعداد فروشندگان و خریداران به قدری زیاد است که حضور و رفتار هر یک از عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان به نسبت کل بازار بسیار کوچک خواهد بود و در عمل، هیچ یک از طرفین به تنهایی در شکلگیری قیمت تأثیرگذار و به عبارت دیگر «قیمتگذار» نیستند. در این صورت بازار را به اصطلاح «بازار رقابتی» مینامند. بازار محصولاتی چون ماکارونی معمولا رقابتی است.
گاه به دلایل طبیعی، اقتصادی، قانونی و یا حتی غیر قانونی، تعداد فروشنده یا خریدار به یک یا چند نفر محدود میشود. این وضعیت را « انحصار» میگوییم و تولید کننده یا فروشنده منحصر به فرد را «انحصارگر در فروش» و خریدار یا تقاضا کننده منحصر به فرد را «انحصارگر در خرید» مینامیم. انحصارگر، «قیمت گذار» است و خریداران در بازار انحصاری قیمت پذیرند. در کشور ما شرکت توانیر به دلیل طبیعی و شرکتهای خودرویی به دلایل قانونی انحصارگر در فروش کالاهای خود به شمار میروند. شرکت پخش و پالایش فرآوردههای نفتی از یک سو تنها خریدار و از سوی دیگر تنها فروشنده محصولات نفتی است.
انحصارگر غیرقانونی معمولاً با افزایش قیمت خود به مشتریان و رفاه جامعه ضرر میزند؛ بنابراین دولت باید مانع شکلگیری آن و تبانی برخی از تولیدکنندگان شود.اما انحصار طبیعی و قانونی مشروط به مواظبت و مقرراتگذاری صحیح دولت میتواند برای مصرف کننده سودمند باشد.
برخی دیگر از انواع بازارها را هم میتوان در قالب حراجیها دید که به دو صورت مزایده و مناقصه مشاهده میشود. فروشندگان آثار هنری در نمایشگاهها و حراجیها، مزایده و خریداران عمده کالا و خدمات (مثل خریدهای دولتی) مناقصه برگزار میکنند.
پرسش (صفحه 39 کتاب درسی)
1- تولیدکنندگان و مصرف کنندگان هنگام افزایش قیمت یک کالای معین، چه رفتاری از خود نشان میدهند؟
با افزایش قیمت یک کالا، میزان مصرف یا خرید یا تقاضای آن از سوی مصرفکنندگان کاهش مییابد؛ به عبارت دیگر، قیمت یک کالا و مقدار خرید (تقاضا) آن به وسیلهی مصرفکنندگان، با هم رابطهی معکوس دارند. دلیل این امر آن است که با افزایش قیمت یک کالا، مصرفکنندگان سعی میکنند نیازشان را با مصرف کالاهای مشابه (که قیمت آنها افزایش نیافته) برآورده کنند یا در مصرف کالا صرفهجویی نمایند.
با افزایش یک کالا، میزان تولید یا عرضهی آن افزایش مییابد؛ به عبارت دیگر، قیمت یک کالا و مقدار عرضهی آن با هم رابطهی مستقیم دارند؛ زیرا افزایش قیمت به معنی کسب سود بیشتر است و این امر، تولیدکنندگان کالا را تشویق میکند که به تولید و عرضهی بیشتر کالا اقدام نمایند.
2- عوامل مؤثر بر تصمیم مصرف کنندگان را در خرید هر کالا نام ببرید.
قیمت کالا- درآمد مصرف کننده- ذوق و سلیقهی مصرفکننده- قیمت سایر کالاها و همچنین مالیات- تحولات در جامعه- انتظارات مصرفکنندگان نسبت به آینده
3- عوامل مؤثر بر تصمیم تولید کنندگان را در عرضه هر کالا نام ببرید.
سطح قیمت آن کالا- هزینههای تولید (قیمتهای عوامل تولید)- پیشبینی تولیدکنندگان
4- بازار چیست و چه زمانی شکل میگیرد؟
بازار عبارت است از ارتباط مجموعهی عرضهکنندگان (تولیدکنندگان) و تقاضاکنندگان (مصرفکنندگان) و نیز واکنش آنها نسبت به تغییرات وضعیت اقتصادی هر زمان که عرضهکنندگان با تقاضاکنندگان مواجه شوند و به معامله یا خرید و فروش دست بزنند، بازار تشکیل میشود.
5- بازار در چه شرایطی دچار مازاد عرضه، و در چه شرایطی دچار کمبود عرضه میشود؟
در شرایطیی که قیمت یک کالا در بازار، پایینتر از قیمت تعادلی باشد، معمولاً مصرفکننده مایل به خرید یا تقاضای بیشتر از آن کالا میباشد؛ در حالی که تولیدکننده مایل به تولید و عرضهی کمتر است. در این حالت میگوییم که در بازار آن کالا، کمبود عرضه وجود دارد. در شرایطی که قیمت یک کالا در بازار بالاتر از قیمت تعادلی باشد، معمولاً مصرفکننده مایل به خرید یا تقاضای کمتر از آن کالا میباشد؛ در حالی که تولیدکننده مایل به تولید و عرضهی بیشتر است، در این حالت میگوییم که در بازار آن کالا، مازاد عرضه وجود دارد؛ زیرا گروهی از تولیدکنندگان برای محصولات خود خریدار پیدا نمیکنند.
6- هنگامی که بازار دچار کمبود عرضه است، چگونه میتواند به حالت تعادلی برسد؟
در بازار هنگامی که کمبود عرضه اتفاق میافتد که قیمت از سطح قیمت تعادلی پایینتر باشد. در نتیجه، گروهی از مصرفکنندگان موفق به خریدا کالای مورد نیاز خود نخواهند شد. این گروه برای خرید کالا حاضرند مبلغ بالاتری بپردازند و این امر سبب افزایش قیمت کالا میشود. افزایش قیمت باعث میشود که از یک سو، تولیدکنندگان رغبت بیشتری به تولید نشان دهند و از سوی دیگر، مصرفکنندگان از مصرف خود بکاهند. پس در حالت کمبود عرضه، قیمت بالا می-رود و فاصلهی بین عرضه و تقاضا کاهش مییابد. این افزایش قیمت تا سطحی ادامه مییابد که در آن، فاصلهی بین عرضه و تقاضا از بین برود و تعادل در بازار برقرار شود.
7- بین بازار انحصاری و بازار رقابتی چه تفاوتی است؟
در بازار انحصاری یک کالا، فقط یک تولیدکننده یا فروشنده وجود دارد، اما در بازار رقابتی تعداد فروشندگان یا تولیدکنندگان زیاد میباشند. در وضعیت انحصار، خریداران مجبورند به سراغ انحصارگر بروند؛ زیرا امکان دیگری برایشان وجود ندارد، اما در وضعیت رقابت، خریداران، قدرت انتخاب دارند و می-توانند به سراغ هر فروشنده بروند. در بازار انحصاری، قیمت را انحصارگر تعیین میکند، ولی در بازار رقابتی، میزان عرضه و تقاضای بازار است که به قیمت تعادلی میرسد.
1- شیب منحنی تقاضا نشان دهنده میزان حساسیت میزان تقاضای فرد نسبت به قیمت است. براساس شیب و همین درجه حساسیت، کالاها به دو دسته ضروری و لوکس تقسیم میشود. اگر شیب منحنی تقاضا زیاد باشد، یعنی عکس العمل مصرف کننده در برابر قیمت کم است که اصطلاحاً میگوییم کشش قیمتی تقاضا کم است که به آن، کالای ضروری میگوییم. کالای لوکس برعکس این حالت است.
2- شیب منحنی عرضه نشان دهنده درجه حساسیت تولیدکننده نسبت به قیمت است. اگر تولید کننده ای به دلیل مدیریت ضعیف یا فرسوده بودن تجهیزات نتواند با افزایش قیمت، تولید خود را افزایش دهد، منحنی عرضهاش با شیب بیشتر است و اصطلاحاً میگوییم کشش قیمتی عرضه پایین است.